<?xml version="1.0" encoding="utf-8"?> <?xml-stylesheet type="text/xsl" href="/static/taisho.xsl"?> <TEI xmlns:cb="http://www.cbeta.org/ns/1.0" xml:lang="lzh-Hans-HK" xml:id="X26n0553"> <teiHeader> <fileDesc> <titleStmt> <title>Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō, Electronic version, No. 553 般若心经添足</title> <title xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经数位版, No. 553 般若心经添足</title> <author>明 弘赞述</author> <respStmt> <resp>Electronic Version by</resp> <name>CBETA</name> </respStmt> </titleStmt> <editionStmt> <edition>XML TEI P5</edition> <respStmt xml:id="resp1"><resp>corrections</resp><name>orig</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp2"><resp>corrections</resp><name>CBETA</name></respStmt> <respStmt xml:id="resp3"><resp>corrections</resp><name>CBETA.maha</name></respStmt> </editionStmt> <extent>1卷</extent> <publicationStmt> <idno type="CBETA"> <idno type="canon">X</idno>.<idno type="vol">26</idno>.<idno type="no">553</idno> </idno> <distributor> <name>中华电子<persName>佛</persName>典协会 (CBETA)</name> <address> <addrLine><email>service@cbeta.org</email></addrLine> </address> </distributor> <availability> <p>Available for non-commercial use when distributed with this header intact.</p> </availability> <date>2024-02-25 09:56:44 +0800</date> </publicationStmt> <sourceDesc> <bibl> <title level="s">Manji Shinsan Dainihon Zokuzōkyō</title> <title level="s" xml:lang="zh-Hans">卍新纂大日本续藏经</title> <title level="m" xml:lang="zh-Hans">般若心经添足</title> </bibl> </sourceDesc> </fileDesc> <encodingDesc> <projectDesc> <p xml:lang="en" cb:type="ly">Input by CBETA, OCR by CBETA</p> <p xml:lang="zh-Hans" cb:type="ly">CBETA 人工输入，CBETA 扫瞄辨识</p> </projectDesc> <editorialDecl> <punctuation resp="#resp1"><p>原书标点</p></punctuation> </editorialDecl> <tagsDecl> <namespace name="http://www.tei-c.org/ns/1.0"> <tagUsage gi="rdg"> <listWit> <witness xml:id="wit.cbeta">【CB】</witness> <witness xml:id="wit.orig">【卍续】</witness> </listWit> </tagUsage> </namespace> </tagsDecl> <charDecl> <char xml:id="CB03987"> <charName>CBETA CHARACTER CB03987</charName> <mapping cb:dec="987027" type="PUA">U+F0F93</mapping> <mapping type="unicode">U+20E5B</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[口*岂]</value></charProp></char> <char xml:id="CB08504"> <charName>CBETA CHARACTER CB08504</charName> <mapping cb:dec="991544" type="PUA">U+F2138</mapping> <mapping type="unicode">U+269A8</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>焰</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[舀*炎]</value></charProp></char> <char xml:id="CB15117"> <charName>CBETA CHARACTER CB15117</charName> <mapping cb:dec="998157" type="PUA">U+F3B0D</mapping> <mapping type="unicode">U+2007C</mapping><charProp><localName>composition</localName><value>[、/(、*、)]</value></charProp></char> <char xml:id="CB15470"> <charName>CBETA CHARACTER CB15470</charName> <mapping cb:dec="998510" type="PUA">U+F3C6E</mapping> <mapping type="unicode">U+7CA4</mapping><charProp><localName>normalized form</localName><value>粤</value></charProp><charProp><localName>composition</localName><value>[(奥-辨+米)-大+ㄎ]</value></charProp></char> </charDecl> </encodingDesc> <profileDesc> <langUsage> <language ident="en">English</language> <language ident="zh-Hans">Chinese (Traditional)</language> </langUsage> </profileDesc> <revisionDesc> <change when="2013-05-20"> <name>CW</name><name>Ray Chou 周邦信</name>P4 to P5 conversion by p4top5a.py, intended for publication </change> <change when="2006-08-01T10:23:08"> Zhou Bang-Xin (ed.) Created initial TEI XML version with BASICX.BAT </change> </revisionDesc> </teiHeader> <text><body> <milestone unit="juan" n="1"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0868b" n="0868b"/> <lb ed="X" n="0868b01"/> <lb ed="X" n="0868b02"/> <lb ed="X" n="0868b03"/> <lb ed="X" n="0868b04"/> <lb ed="X" n="0868b05"/><cb:div type="xu"><cb:mulu type="序" level="1">No. 553-A 心经添足序</cb:mulu><head>No. 553-A <lb ed="X" n="0868b06"/><lb ed="R041" n="0920a01"/> 心经添足序</head> <lb ed="X" n="0868b07"/> <lb ed="X" n="0868b08"/><lb ed="R041" n="0920a02"/><p xml:id="pX26p0868b0801"><persName>如来</persName>出世。本为众生发明心地。然心无迹。难以形容。 <lb ed="X" n="0868b09"/><lb ed="R041" n="0920a03"/>不<anchor xml:id="nkr_note_add_0868b0901" n="0868b0901"/><anchor xml:id="beg0868b0901" n="0868b0901"/>已<anchor xml:id="end0868b0901"/>于虚空中。画出一条鼈鼻蛇。首尾宛然可观。而 <lb ed="X" n="0868b10"/><lb ed="R041" n="0920a04"/>不可触。今不自量。为蛇添足。得无取啸于人乎。咦。盖 <lb ed="X" n="0868b11"/><lb ed="R041" n="0920a05"/>欲令人知足识蛇。如标月指。读是解者。见蛇遗足。得 <lb ed="X" n="0868b12"/><lb ed="R041" n="0920a06"/>意忘蛇。方为善用其智。且不<g ref="#CB03987">𠹛</g>余。如或不然。未免毒 <lb ed="X" n="0868b13"/><lb ed="R041" n="0920a07"/>气所中。切忌切忌。</p> <lb ed="X" n="0868b14"/><lb ed="R041" n="0920a08"/><p xml:id="pX26p0868b1401">时 <lb ed="X" n="0868b15" type="honorific"/><lb ed="R041" n="0920a09"/>崇祯壬午秋日鼎湖山掺道人识</p></cb:div> <lb ed="X" n="0868b16"/> <lb ed="X" n="0868b17"/> <lb ed="X" n="0868b18"/> <lb ed="X" n="0868b19"/> <lb ed="X" n="0868b20"/> <lb ed="X" n="0868b21"/> <lb ed="X" n="0868b22"/> <lb ed="X" n="0868b23"/> <lb ed="X" n="0868b24"/> <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0868c" n="0868c"/> <lb ed="X" n="0868c01"/> <lb ed="X" n="0868c02"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">No. 553-B 心经添足科文</cb:mulu><head>No. 553-B <lb ed="X" n="0868c03"/><lb ed="R041" n="0920b01"/> 心经添足科文</head> <lb ed="X" n="0868c04"/><lb ed="R041" n="0920b01"/> <lb ed="X" n="0868c05"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c0501">释此经文大科分<note place="inline">二</note> <lb ed="X" n="0868c06"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c0601">初释题目<note place="inline">二</note> <lb ed="X" n="0868c07"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c0701">初正释经题</item> <lb ed="X" n="0868c08"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c0801">二释译人名</item></list></item> <lb ed="X" n="0868c09"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c0901">二释经文<note place="inline">二</note> <lb ed="X" n="0868c10"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c1001">初显说般若<note place="inline">四</note> <lb ed="X" n="0868c11"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c1101">初因人显法<note place="inline">三</note> <lb ed="X" n="0868c12"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c1201">初能修之人</item> <lb ed="X" n="0868c13"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c1301">二所修之法</item> <lb ed="X" n="0868c14"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c1401">三修证之位</item></list></item> <lb ed="X" n="0868c15"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c1501">二正示法空<note place="inline">二</note> <lb ed="X" n="0868c16"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c1601">初明蕴空</item> <lb ed="X" n="0868c17"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c1701">二显空德<note place="inline">二</note> <lb ed="X" n="0868c18"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c1801">初总标</item> <lb ed="X" n="0868c19"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c1901">二别释<note place="inline">四</note> <lb ed="X" n="0868c20"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c2001">初释蕴处界</item> <lb ed="X" n="0868c21"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2101">二释十二因缘</item> <lb ed="X" n="0868c22"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2201">三释四谛</item> <lb ed="X" n="0868c23"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2301">四释智得</item></list></item></list></item></list></item> <lb ed="X" n="0868c24"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2401">三依法修证<note place="inline">二</note> <lb ed="X" n="0868c25"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><list rend="no-marker"><item xml:id="itemX26p0868c2501">初明菩萨得涅槃</item> <lb ed="X" n="0868c26"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2601">二明诸<persName>佛</persName>得菩提</item></list></item> <lb ed="X" n="0868c27"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2701">四结赞功能</item></list></item> <lb ed="X" n="0868c28"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><item xml:id="itemX26p0868c2801">二密说般若<note place="inline">四</note></item></list></item></list></item></list> <lb ed="X" n="0868c29"/><lb ed="R041" n="0920b01"/> <lb ed="X" n="0868c30"/><lb ed="R041" n="0920b01"/><p xml:id="pX26p0868c3001">心经添足科文<note place="inline">终</note></p></cb:div> <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0869a" n="0869a"/> <lb ed="X" n="0869a01"/><cb:div type="other"><cb:mulu type="其他" level="1">般若波罗蜜多心经添足</cb:mulu> <lb ed="X" n="0869a02"/><cb:docNumber>No. 553</cb:docNumber> <lb ed="X" n="0869a03"/><lb ed="R041" n="0921a01"/><cb:juan fun="open" n="1"><cb:mulu type="卷" n="1"/><cb:jhead>般若波罗蜜多心经添足</cb:jhead></cb:juan> <lb ed="X" n="0869a04"/> <lb ed="X" n="0869a05"/><lb ed="R041" n="0921a02"/><byline cb:type="other">唐 三藏法师 <name role="" type="person">玄奘</name>奉 诏译</byline> <lb ed="X" n="0869a06"/><lb ed="R041" n="0921a03"/><byline cb:type="author">明 <g ref="#CB15470">粤</g>东鼎湖山沙门 弘赞 述</byline> <lb ed="X" n="0869a07"/><lb ed="R041" n="0921a04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0869a0701">释此经文。大科分二。初释题目。二正释经文。初释 <lb ed="X" n="0869a08"/><lb ed="R041" n="0921a05"/>题目分二。初正释经。题二释译人名。</p><p xml:id="pX26p0869a0815" cb:place="inline">初释经题。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0869a09"/><lb ed="R041" n="0921a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0869a0901">般若波罗蜜多心经</p></cb:div> <lb ed="X" n="0869a10"/><lb ed="R041" n="0921a07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0869a1001">经题八字。有通别二義。上七字是别。别于诸经。以 <lb ed="X" n="0869a11"/><lb ed="R041" n="0921a08"/>诸经名号不同故。经之一字是通。通于诸经。以如 <lb ed="X" n="0869a12"/><lb ed="R041" n="0921a09"/>来所说。同名经故。就别题中。复有二義。上六字是 <lb ed="X" n="0869a13"/><lb ed="R041" n="0921a10"/>所诠之法。心之一字。是所引之喩。故此经以法喩 <lb ed="X" n="0869a14"/><lb ed="R041" n="0921a11"/>为名。<note place="inline">或言单法为名。以心字是结集人借義彰要。非正喩也</note>大乘为教相。<note place="inline">是深 <lb ed="X" n="0869a15"/><lb ed="R041" n="0921a12"/>般若</note>以空为宗。<note place="inline">是诸法空相</note>涅槃为趣。<note place="inline">究竟涅槃</note>实相为体。<note place="inline">色即 <lb ed="X" n="0869a16"/><lb ed="R041" n="0921a13"/>是空</note>观照为用。<note place="inline">照见五蕴</note>若通题释。以神鉴为体。<note place="inline">般若</note>运到 <lb ed="X" n="0869a17"/><lb ed="R041" n="0921a14"/>为用。<note place="inline">波罗蜜多</note>若以因果释。般若为因。<note place="inline">无分别智</note>波罗蜜多 <lb ed="X" n="0869a18"/><lb ed="R041" n="0921a15"/>为果。<note place="inline">到彼岸</note>般若之義有三。谓实相。观照。文字。实相 <lb ed="X" n="0869a19"/><lb ed="R041" n="0921a16"/>般若者。谓法身真空之体。元无名相。今于无名相 <lb ed="X" n="0869a20"/><lb ed="R041" n="0921a17"/>中。建立假名而谈实相。故名实相。以心源湛寂。无 <lb ed="X" n="0869a21"/><lb ed="R041" n="0921a18"/>相而相。名为实相。是所观之真性。即吾人虚灵不 <lb ed="X" n="0869a22"/><lb ed="R041" n="0921b01"/>昧本觉真心。非寂非照。理性常住。体離生灭染净 <lb ed="X" n="0869a23"/><lb ed="R041" n="0921b02"/>虚妄等法。观照般若者。乃实相体所起之用。即能 <lb ed="X" n="0869a24"/><lb ed="R041" n="0921b03"/>观之妙慧。良由法性幽玄。非此莫鉴。诸<persName>佛</persName>以此而 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0869b" n="0869b"/> <lb ed="X" n="0869b01"/><lb ed="R041" n="0921b04"/>妙契法身。菩萨以此而顿证真空。即吾人无分别 <lb ed="X" n="0869b02"/><lb ed="R041" n="0921b05"/>智。非照而照。照了一切诸法。皆即真空。无明即是 <lb ed="X" n="0869b03"/><lb ed="R041" n="0921b06"/>实相。故云色即是空。文字般若者。文字是诸<persName>佛</persName>诠 <lb ed="X" n="0869b04"/><lb ed="R041" n="0921b07"/>理之教。而文字性空。性空之体。即是般若。故台教 <lb ed="X" n="0869b05"/><lb ed="R041" n="0921b08"/>云。文字是色。是色即实相。天王般若经云。总持无 <lb ed="X" n="0869b06"/><lb ed="R041" n="0921b09"/>文字。文字显总持。是以能显了实相观照二种般 <lb ed="X" n="0869b07"/><lb ed="R041" n="0921b10"/>若之德。般若虽三。原同一相。所谓无相。无相即是 <lb ed="X" n="0869b08"/><lb ed="R041" n="0921b11"/>大觉圆常。真空之体。具此三名。如世<g ref="#CB15117">𠁼</g>字。若能一 <lb ed="X" n="0869b09"/><lb ed="R041" n="0921b12"/>念正观圆修。照了诸法皆空。是为圆证究竟涅槃。 <lb ed="X" n="0869b10"/><lb ed="R041" n="0921b13"/>梵语般若。华言智慧。智乃实相无分别之智。慧是 <lb ed="X" n="0869b11"/><lb ed="R041" n="0921b14"/>无分别智中之妙慧。亦名净慧。亦名无相慧。又慧 <lb ed="X" n="0869b12"/><lb ed="R041" n="0921b15"/>即智。故成实论云。真慧名智。此之智慧。体性圆融。 <lb ed="X" n="0869b13"/><lb ed="R041" n="0921b16"/>照用自在。能穷诸法实性之边底。是超情離见玄 <lb ed="X" n="0869b14"/><lb ed="R041" n="0921b17"/>妙之绝称。非同世智之智。聪慧之慧。世之智慧。从 <lb ed="X" n="0869b15"/><lb ed="R041" n="0921b18"/>识心生。分别尘境。执取名言。发妄知见。为有漏根。 <lb ed="X" n="0869b16"/><lb ed="R041" n="0922a01"/>生死株。不能破无明惑。显实相理。恐人滥此。故存 <lb ed="X" n="0869b17"/><lb ed="R041" n="0922a02"/>梵音。而不直翻华言。究其实。则无物可当其体。无 <lb ed="X" n="0869b18"/><lb ed="R041" n="0922a03"/>法可字其名。乃强名为般若也。梵语波罗蜜多。此 <lb ed="X" n="0869b19"/><lb ed="R041" n="0922a04"/>翻彼岸到。若顺此方之文。则云到彼岸。是究竟诸 <lb ed="X" n="0869b20"/><lb ed="R041" n="0922a05"/>法实际无馀之義。以生死为此岸。烦恼妄念为苦 <lb ed="X" n="0869b21"/><lb ed="R041" n="0922a06"/>海中流。真空之际为彼岸。般若如般筏。故其行深 <lb ed="X" n="0869b22"/><lb ed="R041" n="0922a07"/>般若者。照蕴空。无明灭。见烦恼即实相。生死即涅 <lb ed="X" n="0869b23"/><lb ed="R041" n="0922a08"/>槃。越二死海。至三德岸。名到彼岸。其迷般若者。种 <lb ed="X" n="0869b24"/><lb ed="R041" n="0922a09"/>种分别。妄执身心为有。遂失慧光。不了诸法实相。 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0869c" n="0869c"/> <lb ed="X" n="0869c01"/><lb ed="R041" n="0922a10"/>名住此岸。故花严云。我观一切众生。俱有<persName>如来</persName>智 <lb ed="X" n="0869c02"/><lb ed="R041" n="0922a11"/>慧德相。但以妄想执著而不证得。以要言之。但有 <lb ed="X" n="0869c03"/><lb ed="R041" n="0922a12"/>纤情未尽。便隔彼岸。凡圣情忘。即彼岸到。无别以 <lb ed="X" n="0869c04"/><lb ed="R041" n="0922a13"/>为到也。心者。譬如人心。为四大百骸之要。喩此经 <lb ed="X" n="0869c05"/><lb ed="R041" n="0922a14"/>为六百卷般若所归之宗要。若达此经。则六百般 <lb ed="X" n="0869c06"/><lb ed="R041" n="0922a15"/>若朗焉。有以此字。为中心之心。谓此经在六百卷 <lb ed="X" n="0869c07"/><lb ed="R041" n="0922a16"/>之中心。谬也。或有以为真心之心。然六百般若。皆 <lb ed="X" n="0869c08"/><lb ed="R041" n="0922a17"/>谈真心。非独此经。以般若即心也。心有体用。实相 <lb ed="X" n="0869c09"/><lb ed="R041" n="0922a18"/>是体。观照是用。以用归体。即名到彼岸。故起信论 <lb ed="X" n="0869c10"/><lb ed="R041" n="0922b01"/>云。自心起信。还信自心。自心即体。起信即用。还信 <lb ed="X" n="0869c11"/><lb ed="R041" n="0922b02"/>自心。即是以用归体。花严别行钞云。智是理用。理 <lb ed="X" n="0869c12"/><lb ed="R041" n="0922b03"/>体成智。还照于理。智与理冥。方曰真智。真智即实 <lb ed="X" n="0869c13"/><lb ed="R041" n="0922b04"/>相般若。理即真空之理。故经云。无有如外智能证 <lb ed="X" n="0869c14"/><lb ed="R041" n="0922b05"/>于如。亦无智外如为智所入。入是以用归体。况性 <lb ed="X" n="0869c15"/><lb ed="R041" n="0922b06"/>相空宗各异。寧容浑滥。而六百般若皆一无相空 <lb ed="X" n="0869c16"/><lb ed="R041" n="0922b07"/>宗。是般若即真空体。故涅槃云。<persName>佛</persName>性者。名第一義 <lb ed="X" n="0869c17"/><lb ed="R041" n="0922b08"/>空。第一義空。名为智慧。故说智慧足矣。更不别说 <lb ed="X" n="0869c18"/><lb ed="R041" n="0922b09"/>心性。若说心性。则成实法。一涉实法。便非空也。或 <lb ed="X" n="0869c19"/><lb ed="R041" n="0922b10"/>谓是萨婆若心。原非经题。以心外无般若。般若外 <lb ed="X" n="0869c20"/><lb ed="R041" n="0922b11"/>无心。心无形相。故说般若。是为最玄最妙。何用更 <lb ed="X" n="0869c21"/><lb ed="R041" n="0922b12"/>言心乎。经者。梵语修多罗。此翻为契经。谓上契诸 <lb ed="X" n="0869c22"/><lb ed="R041" n="0922b13"/><persName>佛</persName>之理。下契众生之機。今人尙略。故单言经。经即 <lb ed="X" n="0869c23"/><lb ed="R041" n="0922b14"/>教也。是<persName>佛</persName>所诠之教。而训常训摄。常以不变为義。 <lb ed="X" n="0869c24"/><lb ed="R041" n="0922b15"/>谓古今虽殊。觉道不改。群邪不能沮。众圣不能异。 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0870a" n="0870a"/> <lb ed="X" n="0870a01"/><lb ed="R041" n="0922b16"/>摄谓贯摄玄微。以开未悟。同出苦津。而登觉岸。故 <lb ed="X" n="0870a02"/><lb ed="R041" n="0922b17"/>有悟此经题。则彼岸到矣<note place="inline">别行钞云。若有解花严经题七字之義。即一部 <lb ed="X" n="0870a03"/><lb ed="R041" n="0922b18"/>之功<anchor xml:id="nkr_note_add_0870a0301" n="0870a0301"/><anchor xml:id="beg0870a0301" n="0870a0301"/>已<anchor xml:id="end0870a0301"/>过半矣。<g ref="#CB15117">𠁼</g>。音伊</note>。</p><p xml:id="pX26p0870a0310" cb:place="inline">△二释译人名。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870a04"/><lb ed="R041" n="0923a01"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0870a0401">唐三藏法师玄契奉诏译。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870a05"/><lb ed="R041" n="0923a02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0870a0501">唐是国号。三藏即经律论也。法轨也。师笵也。谓能 <lb ed="X" n="0870a06"/><lb ed="R041" n="0923a03"/>为轨笵。以法训人也。<name role="" type="person">玄奘</name>是师法号。本名祎。俗姓 <lb ed="X" n="0870a07"/><lb ed="R041" n="0923a04"/>陈。乃汉太丘仲弓之後。慧英处士之子。母梦白衣 <lb ed="X" n="0870a08"/><lb ed="R041" n="0923a05"/>人而诞。年十一。从兄长捷法师出家。日授精理。二 <lb ed="X" n="0870a09"/><lb ed="R041" n="0923a06"/>十三。便陞讲座。词理妙尽。自唯此土经法未殚。遂 <lb ed="X" n="0870a10"/><lb ed="R041" n="0923a07"/>往西天。学通三藏。赍经律论梵筴归唐。奉诏译为 <lb ed="X" n="0870a11"/><lb ed="R041" n="0923a08"/>华言。此心经前後共有六译。今所释者。正奘师所 <lb ed="X" n="0870a12"/><lb ed="R041" n="0923a09"/>译之本。言译者。传也。谓传彼西天之语。而为东华 <lb ed="X" n="0870a13"/><lb ed="R041" n="0923a10"/>之言也。</p><p xml:id="pX26p0870a1304" cb:place="inline">△二正释经文分二。初显说般若。二密说 <lb ed="X" n="0870a14"/><lb ed="R041" n="0923a11"/>般若。初显说般若分四。初因人显法。二正示法空。 <lb ed="X" n="0870a15"/><lb ed="R041" n="0923a12"/>三依法修证。四结赞功能。初因人显法分三。初能 <lb ed="X" n="0870a16"/><lb ed="R041" n="0923a13"/>修之人。二所修之法。三修证之位。</p><p xml:id="pX26p0870a1614" cb:place="inline">初能修之人。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870a17"/><lb ed="R041" n="0923a14"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0870a1701">观自在菩萨。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870a18"/><lb ed="R041" n="0923a15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0870a1801">此五字。有通有别。上三字是别。名别诸菩萨故。下 <lb ed="X" n="0870a19"/><lb ed="R041" n="0923a16"/>二字是通。号通诸菩萨故。梵云婆卢枳底湿伐罗。 <lb ed="X" n="0870a20"/><lb ed="R041" n="0923a17"/>华言观自在。若云阿耶娑婆吉低输。华言观世音。 <lb ed="X" n="0870a21"/><lb ed="R041" n="0923a18"/>梵本自有两名。亦经各旨所宗不同。若从耳根悟 <lb ed="X" n="0870a22"/><lb ed="R041" n="0923b01"/>入。如楞严经。菩萨从闻思修入三摩地。大悲经。菩 <lb ed="X" n="0870a23"/><lb ed="R041" n="0923b02"/>萨闻咒。即超八地。斯皆从耳根悟无生忍。名观世 <lb ed="X" n="0870a24"/><lb ed="R041" n="0923b03"/>音。从体起用。故云观其音声。即得解脱。六根互用。 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0870b" n="0870b"/> <lb ed="X" n="0870b01"/><lb ed="R041" n="0923b04"/>故现千手眼。照护群生。今经从眼根证入。故云照 <lb ed="X" n="0870b02"/><lb ed="R041" n="0923b05"/>见五蕴皆空。度一切苦厄。名观自在。然此有能所 <lb ed="X" n="0870b03"/><lb ed="R041" n="0923b06"/>自行化他之義。观字若作平声。即属能观。世音属 <lb ed="X" n="0870b04"/><lb ed="R041" n="0923b07"/>所观。即所化機。故法花经云。一心称名观世音。即 <lb ed="X" n="0870b05"/><lb ed="R041" n="0923b08"/>时观其音声。皆得解脱。此即能所化他也。楞严云。 <lb ed="X" n="0870b06"/><lb ed="R041" n="0923b09"/>由我观听十方圆明。故观音名。遍十方界。此兼眼 <lb ed="X" n="0870b07"/><lb ed="R041" n="0923b10"/>耳二根。故云观听。幷属自行。大悲经。兼观音自在 <lb ed="X" n="0870b08"/><lb ed="R041" n="0923b11"/>二号。即属自他。若准温陵释。观音者。观世言音。圆 <lb ed="X" n="0870b09"/><lb ed="R041" n="0923b12"/>应圆悟之号。此亦兼自行化他。然自行边。观字应 <lb ed="X" n="0870b10"/><lb ed="R041" n="0923b13"/>作去声。谓此菩萨。用般若观慧。照见五蕴身心空 <lb ed="X" n="0870b11"/><lb ed="R041" n="0923b14"/>寂。度诸苦厄。即生死解脱。得大安乐。故云自在。交 <lb ed="X" n="0870b12"/><lb ed="R041" n="0923b15"/>光云。观字随俗虽作平声。理实去声。良以纳声为 <lb ed="X" n="0870b13"/><lb ed="R041" n="0923b16"/>闻。达理为观。特取达理。故于音声不言闻。而言观 <lb ed="X" n="0870b14"/><lb ed="R041" n="0923b17"/>也。复须知因中名自行。果上是化他。然菩萨以利 <lb ed="X" n="0870b15"/><lb ed="R041" n="0923b18"/>生为要。必兼化他。方应菩萨之号。菩萨者。梵音具 <lb ed="X" n="0870b16"/><lb ed="R041" n="0924a01"/>云菩提萨埵。菩提此翻觉。萨埵翻为有情。就中亦 <lb ed="X" n="0870b17"/><lb ed="R041" n="0924a02"/>有自行化他二義。自行边。则菩萨<anchor xml:id="nkr_note_add_0870b1701" n="0870b1701"/><anchor xml:id="beg0870b1701" n="0870b1701"/>已<anchor xml:id="end0870b1701"/>具觉悟之智。 <lb ed="X" n="0870b18"/><lb ed="R041" n="0924a03"/>尙有馀习之情未尽。<note place="inline">习情若尽。则名为<persName>佛</persName></note>若化他边。谓菩萨 <lb ed="X" n="0870b19"/><lb ed="R041" n="0924a04"/>以悲愍心。开觉一切有情。令见大道。二義合名。故 <lb ed="X" n="0870b20"/><lb ed="R041" n="0924a05"/>称菩萨<note place="inline">有情。即众生别称</note>。</p><p xml:id="pX26p0870b2011" cb:place="inline">△二所修之法。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870b21"/><lb ed="R041" n="0924a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0870b2101">行深般若波罗蜜多时。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870b22"/><lb ed="R041" n="0924a07"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0870b2201">行是修行。即所入观行也。深是甚深。即真空般若。 <lb ed="X" n="0870b23"/><lb ed="R041" n="0924a08"/>非心所知。非识能识。般若约教有二。一深二浅。浅 <lb ed="X" n="0870b24"/><lb ed="R041" n="0924a09"/>者名人空般若。是二乘所证。深者即法空般若。是 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0870c" n="0870c"/> <lb ed="X" n="0870c01"/><lb ed="R041" n="0924a10"/>菩萨所入。今此真空实相。非二乘偏空小智所践。 <lb ed="X" n="0870c02"/><lb ed="R041" n="0924a11"/>故云深也。时者。证入真空体。在一刹那时也。乃菩 <lb ed="X" n="0870c03"/><lb ed="R041" n="0924a12"/>萨以无分别智。照了五蕴身心。廓然寂灭。性相皆 <lb ed="X" n="0870c04"/><lb ed="R041" n="0924a13"/>空。即最後一刹那顷。证入真空体之时。而称体起 <lb ed="X" n="0870c05"/><lb ed="R041" n="0924a14"/>用。度一切苦厄。亦在一刹那时。大般若经云。皆以 <lb ed="X" n="0870c06"/><lb ed="R041" n="0924a15"/>无性而为自性。用一刹那相应妙慧。证得无上正 <lb ed="X" n="0870c07"/><lb ed="R041" n="0924a16"/>等菩提。是也。<note place="inline">若據不空所译本。即非因地时。乃菩萨入慧光定时说。今按本译。以因地 <lb ed="X" n="0870c08"/><lb ed="R041" n="0924a17"/>释。令行人有所措心也。如心地观经云。一刹那心。般若相应。悟三世法无馀。是知以因地为正。言体用皆 <lb ed="X" n="0870c09"/><lb ed="R041" n="0924a18"/>在一刹那时者。由五蕴本空。苦厄斯无。故体用同时也。言无分别智者。亦名根本智。若最初一念闻声见 <lb ed="X" n="0870c10"/><lb ed="R041" n="0924b01"/>色。得声色自性时。是现量当前。即无分别智照。不属生灭有无。此智纔发。分别之心顿泯。当体即是真空。 <lb ed="X" n="0870c11"/><lb ed="R041" n="0924b02"/>若见真空。名见<persName>佛</persName>性。若刹那流入意地。起第二念。分别事理。即是生灭心。生灭妄想相续。念念不住。随他 <lb ed="X" n="0870c12"/><lb ed="R041" n="0924b03"/>声色流转。即智而成识。若不起分别。境自如如。即识而成智矣。刹那者。时之极速也。一念中。有九十刹那。 <lb ed="X" n="0870c13"/><lb ed="R041" n="0924b04"/>又云。一弹指顷。六十五刹那</note>。</p><p xml:id="pX26p0870c1312" cb:place="inline">△三修证之位。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870c14"/><lb ed="R041" n="0924b05"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0870c1401">照见五蕴皆空。度一切苦厄。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0870c15"/><lb ed="R041" n="0924b06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0870c1501">照见。是能入之观。五蕴。是所观之境。正以妙慧照 <lb ed="X" n="0870c16"/><lb ed="R041" n="0924b07"/>见五蕴自性。当体皆是真空。故异二乘灭色求空。 <lb ed="X" n="0870c17"/><lb ed="R041" n="0924b08"/>若证真空时。能所俱忘矣。照字在果。即观自在之 <lb ed="X" n="0870c18"/><lb ed="R041" n="0924b09"/>观字。在因。即吾人率尔心时。不起分别之现量。故 <lb ed="X" n="0870c19"/><lb ed="R041" n="0924b10"/>此照之一字。是修般若最初下手工夫之要術。即 <lb ed="X" n="0870c20"/><lb ed="R041" n="0924b11"/>无分别智。照而了了者。见非眼根。及眼识所见。乃 <lb ed="X" n="0870c21"/><lb ed="R041" n="0924b12"/>现量当前。于一切法。得法自性。不见纤尘可得。所 <lb ed="X" n="0870c22"/><lb ed="R041" n="0924b13"/>谓不见色。不见受想行识。非曰不见。见即无见。由 <lb ed="X" n="0870c23"/><lb ed="R041" n="0924b14"/>五蕴本空。即是实相。实相无相。故不可见。不可见 <lb ed="X" n="0870c24"/><lb ed="R041" n="0924b15"/>而见。洞彻法界。非唯不见世间诸法。于出世间一 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0871a" n="0871a"/> <lb ed="X" n="0871a01"/><lb ed="R041" n="0924b16"/>切禅定。智慧。解脱。三昧。无上正觉菩提。涅槃等法。 <lb ed="X" n="0871a02"/><lb ed="R041" n="0924b17"/>悉空。故皆不见。都无所见。名为照见。是见诸法实 <lb ed="X" n="0871a03"/><lb ed="R041" n="0924b18"/>相也。瞥有少见。即堕妄想无明窟宅矣。五蕴者。色 <lb ed="X" n="0871a04"/><lb ed="R041" n="0925a01"/>受想行识也。蕴以积聚为義。谓诸众生。由此五法。 <lb ed="X" n="0871a05"/><lb ed="R041" n="0925a02"/>积聚成身。复由此身。积聚无量尘劳烦恼。而受无 <lb ed="X" n="0871a06"/><lb ed="R041" n="0925a03"/>量生死轮迴之苦。又名五阴。亦由积聚妄想烦恼。 <lb ed="X" n="0871a07"/><lb ed="R041" n="0925a04"/>而阴覆本明真性也。色以质碍为義。谓此身假合 <lb ed="X" n="0871a08"/><lb ed="R041" n="0925a05"/>地水火风四大因缘而成幻质。洎外山河大地器 <lb ed="X" n="0871a09"/><lb ed="R041" n="0925a06"/>界。凡有形者。皆名为色。受以领纳为義。谓眼耳鼻 <lb ed="X" n="0871a10"/><lb ed="R041" n="0925a07"/>舌身意之六识。纳彼色声香味触法之六尘。想以 <lb ed="X" n="0871a11"/><lb ed="R041" n="0925a08"/>审思取像为義。即意识缘想六尘之境。行以造作 <lb ed="X" n="0871a12"/><lb ed="R041" n="0925a09"/>为義。即意识思惟尘境。造作善恶行业。识以了别 <lb ed="X" n="0871a13"/><lb ed="R041" n="0925a10"/>为義。名为心王。受想行。是心所。故此五蕴总名身 <lb ed="X" n="0871a14"/><lb ed="R041" n="0925a11"/>心二法。此之身心。如幻如化。从因缘生。原无实性。 <lb ed="X" n="0871a15"/><lb ed="R041" n="0925a12"/>故<persName>佛</persName>为<name role="" type="person">甁沙王</name>说喩。色如聚沫。<note place="inline">因风吹水成聚。体相无实</note>受如 <lb ed="X" n="0871a16"/><lb ed="R041" n="0925a13"/>水泡。<note place="inline">水因物击成泡。起灭无常。众生所受苦乐之事亦尔</note>想如阳<g ref="#CB08504">焰</g>。<note place="inline">远望旷野。日光 <lb ed="X" n="0871a17"/><lb ed="R041" n="0925a14"/>发焰如水。渴者思饮。众生因念成想。终为虚妄</note>行如芭蕉。<note place="inline">蕉体危脆。中无有实。众生造作 <lb ed="X" n="0871a18"/><lb ed="R041" n="0925a15"/>诸行亦尔</note>识如幻事。<note place="inline">幻術。幻作人马。本无实体。众生识心分别诸法。随境生灭。如幻无实</note> <lb ed="X" n="0871a19"/><lb ed="R041" n="0925a16"/>菩萨以般若智。观此五蕴。色从四大假合而有。受 <lb ed="X" n="0871a20"/><lb ed="R041" n="0925a17"/>想行识。由妄想境界而生。四大妄想。本无自性。当 <lb ed="X" n="0871a21"/><lb ed="R041" n="0925a18"/>体即空。故曰皆空。非谓绝然灭无为空。亦非有法 <lb ed="X" n="0871a22"/><lb ed="R041" n="0925b01"/>能令彼空。以彼本自空故。众生不了水月空花。故 <lb ed="X" n="0871a23"/><lb ed="R041" n="0925b02"/>执五蕴幻有之色。而迷自性之真空。真空幻有。体 <lb ed="X" n="0871a24"/><lb ed="R041" n="0925b03"/>无有二。但随凡圣所见不同。若以妄心分别。则见 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0871b" n="0871b"/> <lb ed="X" n="0871b01"/><lb ed="R041" n="0925b04"/>五蕴。而遗真空。若以般若观。则真空现。而五蕴亡。 <lb ed="X" n="0871b02"/><lb ed="R041" n="0925b05"/>是故真空一显。幻有都灭。即五蕴斯空。而苦厄斯 <lb ed="X" n="0871b03"/><lb ed="R041" n="0925b06"/>度。是为到彼岸矣。言度者。脱也。超越也。一切苦厄 <lb ed="X" n="0871b04"/><lb ed="R041" n="0925b07"/>者。世出世间诸苦也。此上序述观自在菩萨修证 <lb ed="X" n="0871b05"/><lb ed="R041" n="0925b08"/>之旨。乃一经之纲领。使人效而修之。若有上機之 <lb ed="X" n="0871b06"/><lb ed="R041" n="0925b09"/>人。睹此便悟无生。如其上上根者。闻观自在名。即 <lb ed="X" n="0871b07"/><lb ed="R041" n="0925b10"/>顿证真空。何假後语。如或未然。须详下文。<note place="inline">上言证者。乃证 <lb ed="X" n="0871b08"/><lb ed="R041" n="0925b11"/>悟之证。非同二乘取证果位之证。故经云。无智亦无得。下皆同也。镇国云。生死之本。莫过人法二执。迷身 <lb ed="X" n="0871b09"/><lb ed="R041" n="0925b12"/>心总相。故计人我为实有。迷五蕴自相。故计法我为实有。智眼照知五蕴和合。假名为人。一一谛观。但见 <lb ed="X" n="0871b10"/><lb ed="R041" n="0925b13"/>五蕴。求人我相。终不可得。先观色蕴。是观身。了知坚是地。润是水。暖是火。动是风。观馀四蕴。则是观心。了 <lb ed="X" n="0871b11"/><lb ed="R041" n="0925b14"/>知领纳为受。取相为想。造作为行。了别为识。依此身心谛观分明。但见五蕴。求人我相终不可得。名为人 <lb ed="X" n="0871b12"/><lb ed="R041" n="0925b15"/>空。若观一一蕴。皆从缘生。都无自性。求蕴相不可得。则五蕴皆空。名为法空。是以照五蕴。而二空理现矣。 <lb ed="X" n="0871b13"/><lb ed="R041" n="0925b16"/>言世间苦者。所谓八苦。生。老。病。死。冤憎会。爱别離。求不得。五阴盛也。出世间苦者。变易生死也。谓声闻缘 <lb ed="X" n="0871b14"/><lb ed="R041" n="0925b17"/>觉菩萨。虽離世间分段生死。而有方便等土变易生死。如初位为因。後位为果。又後位为因。後後位为果。 <lb ed="X" n="0871b15"/><lb ed="R041" n="0925b18"/>以其因移果易。故名变易。言分段者。谓三界内众生。随其作业。所感果报。身之形段则有长短。命之分限 <lb ed="X" n="0871b16"/><lb ed="R041" n="0926a01"/>则有延促。是名分段生死。以照见蕴中我人空故。灭烦恼障。即度分段苦。以照见五蕴自性空故。灭所知 <lb ed="X" n="0871b17"/><lb ed="R041" n="0926a02"/>障。即度变易苦。苦厄虽众。而二死收尽。今见真空。则度厄<anchor xml:id="nkr_note_add_0871b1701" n="0871b1701"/><anchor xml:id="beg0871b1701" n="0871b1701"/>已<anchor xml:id="end0871b1701"/>尽矣</note>。</p><p xml:id="pX26p0871b1726" cb:place="inline">△二正示法空 <lb ed="X" n="0871b18"/><lb ed="R041" n="0926a03"/>分二。初明蕴空。二显空德。</p><p xml:id="pX26p0871b1811" cb:place="inline">初明蕴空。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0871b19"/><lb ed="R041" n="0926a04"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0871b1901">舍利子。色不异空。空不异色。色即是空。空即是色。受 <lb ed="X" n="0871b20"/><lb ed="R041" n="0926a05"/>想行识。亦复如是。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0871b21"/><lb ed="R041" n="0926a06"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0871b2101">此正释明五蕴真空。显非離色明空。及断灭空。以 <lb ed="X" n="0871b22"/><lb ed="R041" n="0926a07"/>即色之空为真空。即空之色为幻色。而色是一切 <lb ed="X" n="0871b23"/><lb ed="R041" n="0926a08"/>法相之首。故擧初摄後。以色義既彰。则万法昭然。 <lb ed="X" n="0871b24"/><lb ed="R041" n="0926a09"/>色。即四大幻有之色。空。即般若真空之理。众生因 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0871c" n="0871c"/> <lb ed="X" n="0871c01"/><lb ed="R041" n="0926a10"/>迷真空。而成幻有之色。幻有缘生。元无自性。本是 <lb ed="X" n="0871c02"/><lb ed="R041" n="0926a11"/>真空。如波外无水。由众生以妄想风。击彼真源。遂 <lb ed="X" n="0871c03"/><lb ed="R041" n="0926a12"/>迷源逐浪。沉溺苦津。<persName>如来</persName>教以般若观慧。照了幻 <lb ed="X" n="0871c04"/><lb ed="R041" n="0926a13"/>有。无异真空。如悟波不异水。故云色不异空。如志 <lb ed="X" n="0871c05"/><lb ed="R041" n="0926a14"/>公曰。有相身中无相身。无明路上无生路。是也。空 <lb ed="X" n="0871c06"/><lb ed="R041" n="0926a15"/>不异色者。真空为万法之体。故本具一切诸法。如 <lb ed="X" n="0871c07"/><lb ed="R041" n="0926a16"/>水出生波涛影沫。及随器方圆等相。而众生因执 <lb ed="X" n="0871c08"/><lb ed="R041" n="0926a17"/>幻相。故迷真空。如愚夫观波迷水。<persName>如来</persName>教修般若 <lb ed="X" n="0871c09"/><lb ed="R041" n="0926a18"/>观慧。达真空体。无异幻相。如悟水不异波。故云空 <lb ed="X" n="0871c10"/><lb ed="R041" n="0926b01"/>不异色。色即是空。空即是色者。正发明不异之旨。 <lb ed="X" n="0871c11"/><lb ed="R041" n="0926b02"/>以不异故。即是之也。又恐人因法成执。犹存色空 <lb ed="X" n="0871c12"/><lb ed="R041" n="0926b03"/>二见。如世谓玉石相似。仍存二物。故言不异。今欲 <lb ed="X" n="0871c13"/><lb ed="R041" n="0926b04"/>泯此二见。使人妙契色空不二。全体即是。如波即 <lb ed="X" n="0871c14"/><lb ed="R041" n="0926b05"/>水。如水即波。动静似分。体无二致。由迷真空。故令 <lb ed="X" n="0871c15"/><lb ed="R041" n="0926b06"/>识幻即真。权立二名。元无二物。故永嘉云。无明实 <lb ed="X" n="0871c16"/><lb ed="R041" n="0926b07"/>性即<persName>佛</persName>性。幻化空身即法身。是知幻境本真。不由 <lb ed="X" n="0871c17"/><lb ed="R041" n="0926b08"/>修习。今因迷重。故须般若智照。不假智照。不知本 <lb ed="X" n="0871c18"/><lb ed="R041" n="0926b09"/>真。不知本真。致见各异。凡夫执有身心。故见生灭。 <lb ed="X" n="0871c19"/><lb ed="R041" n="0926b10"/>受于生死。外道著空。撥无罪福。故堕轮迴。二乘妄 <lb ed="X" n="0871c20"/><lb ed="R041" n="0926b11"/>见五蕴实有其相。不了缘生。心起厌離。故堕声闻 <lb ed="X" n="0871c21"/><lb ed="R041" n="0926b12"/>虽了五蕴诸法缘生。不达无性。故堕缘觉。若了五 <lb ed="X" n="0871c22"/><lb ed="R041" n="0926b13"/>蕴诸法无性缘生。缘生无性。无性故空。空即真空。 <lb ed="X" n="0871c23"/><lb ed="R041" n="0926b14"/>是名为<persName>佛</persName>。法身真。空之体。原非断灭。故须于幻有 <lb ed="X" n="0871c24"/><lb ed="R041" n="0926b15"/>中求。幻外无真。故曰真空。真外无幻。故曰幻色。此 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0872a" n="0872a"/> <lb ed="X" n="0872a01"/><lb ed="R041" n="0926b16"/>真空幻色。不异相即。是一经之极旨。般若之真宗。 <lb ed="X" n="0872a02"/><lb ed="R041" n="0926b17"/><note place="inline">旧依教释。<persName>佛</persName>为执有之徒。破色立空。故云色不异空。为执空之徒。破空立色。故云空不异色。为诸菩萨。显 <lb ed="X" n="0872a03"/><lb ed="R041" n="0926b18"/>中道观。示实相理。俱立俱破。故云色即是空空即是色。今经幻色当体即是真空。全非破空有之旨。故非 <lb ed="X" n="0872a04"/><lb ed="R041" n="0927a01"/>旧释</note>色蕴既尔。四蕴皆然。故云受想行识亦复如是。 <lb ed="X" n="0872a05"/><lb ed="R041" n="0927a02"/>若具说者。应云受不异空。空不异受。受即是空。空 <lb ed="X" n="0872a06"/><lb ed="R041" n="0927a03"/>即是受。馀三蕴例之可知。是名五蕴皆空。今<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0872a07"/><lb ed="R041" n="0927a04"/>令观此现前五蕴身心。为所观境。不假别求他法 <lb ed="X" n="0872a08"/><lb ed="R041" n="0927a05"/>为境。是为最切最要。若能观一蕴空。则蕴蕴皆空。 <lb ed="X" n="0872a09"/><lb ed="R041" n="0927a06"/>故圆觉经云。幻身灭故幻心亦灭。幻心灭故幻尘 <lb ed="X" n="0872a10"/><lb ed="R041" n="0927a07"/>亦灭。幻尘灭故。幻灭亦灭。幻灭灭故非幻不灭。但 <lb ed="X" n="0872a11"/><lb ed="R041" n="0927a08"/>彼经以破幻显真。此经即幻是真。旨虽不同。色心 <lb ed="X" n="0872a12"/><lb ed="R041" n="0927a09"/>无异。既知此心。真妄同源。空有不二。即此现前一 <lb ed="X" n="0872a13"/><lb ed="R041" n="0927a10"/>念妄想起处。便是真空独露呈前。当下以智观察。 <lb ed="X" n="0872a14"/><lb ed="R041" n="0927a11"/>见妄无体。便是真空。即凡心而见<persName>佛</persName>心。讵可弃兹 <lb ed="X" n="0872a15"/><lb ed="R041" n="0927a12"/>幻妄。而别想真如。如弃波求水。乌可得哉。此之空 <lb ed="X" n="0872a16"/><lb ed="R041" n="0927a13"/>有不二。真妄同源。非智莫达。故呼舍利子而告之。 <lb ed="X" n="0872a17"/><lb ed="R041" n="0927a14"/>舍利是梵语。子是华言。乃<persName>如来</persName>第一智慧弟子。本 <lb ed="X" n="0872a18"/><lb ed="R041" n="0927a15"/>南天竺大论师。提舍婆罗门所生。母名舍利。从母 <lb ed="X" n="0872a19"/><lb ed="R041" n="0927a16"/>受称。故名舍利子。此译云身子。以母好形身故。又 <lb ed="X" n="0872a20"/><lb ed="R041" n="0927a17"/>译云鹙子。以其母眼明净如鹙鸟之目。或言其母 <lb ed="X" n="0872a21"/><lb ed="R041" n="0927a18"/>才辩。喩如鹙鸟。<note place="inline">鹙即春莺。又云百舌鸟是</note>按。此经六译。而施护 <lb ed="X" n="0872a22"/><lb ed="R041" n="0927b01"/>所译本。谓观自在菩萨。在<name role="" type="person">灵鹫山</name>。为舍利子说。既 <lb ed="X" n="0872a23"/><lb ed="R041" n="0927b02"/>尔。菩萨下当有言字。今據经文势。及大部般若中。 <lb ed="X" n="0872a24"/><lb ed="R041" n="0927b03"/>应是<persName>佛</persName>说。以文非全部。故无缘起及流通二分。然 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0872b" n="0872b"/> <lb ed="X" n="0872b01"/><lb ed="R041" n="0927b04"/>智者但取其義。勿泥其迹。若<persName>佛</persName>说。若菩萨说。皆可 <lb ed="X" n="0872b02"/><lb ed="R041" n="0927b05"/><note place="inline">離色明空者。谓空在色外。如墙处不空。墙外是空。断灭空者。谓灭色明空。如穿井除土出空。以先有後无。 <lb ed="X" n="0872b03"/><lb ed="R041" n="0927b06"/>是为断灭。此二非真实心。无知无用。不能现于万法。然外道二乘。皆有断灭。外道断灭。归于太虚。二乘断 <lb ed="X" n="0872b04"/><lb ed="R041" n="0927b07"/>灭。归于涅槃。有以此经如馀经。三分分释。从观自在至度一切苦厄。为缘起序分。舍利子至三菩提。为正 <lb ed="X" n="0872b05"/><lb ed="R041" n="0927b08"/>宗分。故知以下。皆为流通分。如此亦强为穿凿。然此既云心经。即大部般若之心。故无序分等。慈恩云。录 <lb ed="X" n="0872b06"/><lb ed="R041" n="0927b09"/>大经妙最。别出此经。三分二序。故皆遗缺。馀译虽自有缘起之文。而不合众译。但得其旨。不可于此妄生 <lb ed="X" n="0872b07"/><lb ed="R041" n="0927b10"/>是非</note>。</p><p xml:id="pX26p0872b0703" cb:place="inline">△二显空德分二。初总标。二别释。</p><p xml:id="pX26p0872b0716" cb:place="inline">初总标。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0872b08"/><lb ed="R041" n="0927b11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0872b0801">舍利子。是诸法空相。不生不灭。不垢不净。不增不减。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0872b09"/><lb ed="R041" n="0927b12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0872b0901">是诸法者。即五蕴等法也。空相者。即诸法之真空 <lb ed="X" n="0872b10"/><lb ed="R041" n="0927b13"/>实相也。盖前示五蕴幻有。即是真空。而未说其相。 <lb ed="X" n="0872b11"/><lb ed="R041" n="0927b14"/>故今示云。是诸法空相。既云诸法空相。则不可離 <lb ed="X" n="0872b12"/><lb ed="R041" n="0927b15"/>诸法而别言空相。此直指诸法当体。即是真空之 <lb ed="X" n="0872b13"/><lb ed="R041" n="0927b16"/>相。譬如水月镜像。体離生灭垢净增减。故不可作 <lb ed="X" n="0872b14"/><lb ed="R041" n="0927b17"/>之令生。壞之使灭。染之令垢。治之使净。加之令增。 <lb ed="X" n="0872b15"/><lb ed="R041" n="0927b18"/>损之使减。何以故。以彼影像无实。当体即空。亦如 <lb ed="X" n="0872b16"/><lb ed="R041" n="0928a01"/>虚空。不可以生灭垢净增<anchor xml:id="nkr_note_add_0872b1601" n="0872b1601"/><anchor xml:id="beg0872b1601" n="0872b1601"/>减<anchor xml:id="end0872b1601"/>名之。真空之相亦尔。 <lb ed="X" n="0872b17"/><lb ed="R041" n="0928a02"/>故不可得而名之。乃强名曰实相。实相之相。非五 <lb ed="X" n="0872b18"/><lb ed="R041" n="0928a03"/>眼能窥。心智所测。唯证者能知。盖生灭。约指蕴处 <lb ed="X" n="0872b19"/><lb ed="R041" n="0928a04"/>界。垢净。约指四谛因缘。增减。约指智得。以蕴等是 <lb ed="X" n="0872b20"/><lb ed="R041" n="0928a05"/>迷真逐妄。故见生灭。十二因缘。有流转还灭二门。 <lb ed="X" n="0872b21"/><lb ed="R041" n="0928a06"/>其流转门。是苦集二谛。乃世间因果故垢。其还灭 <lb ed="X" n="0872b22"/><lb ed="R041" n="0928a07"/>门。是道灭二谛。乃出世因果故净。菩萨修行。道有 <lb ed="X" n="0872b23"/><lb ed="R041" n="0928a08"/>所增。而惑有所减。故云增减。今言不生灭垢净增 <lb ed="X" n="0872b24"/><lb ed="R041" n="0928a09"/>减。是发明诸法真空相中。本无凡圣修证因果等 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0872c" n="0872c"/> <lb ed="X" n="0872c01"/><lb ed="R041" n="0928a10"/>法。直显般若一真空体。使人诸见脱落。一丝不挂。 <lb ed="X" n="0872c02"/><lb ed="R041" n="0928a11"/>独露真常。即如如<persName>佛</persName><note place="inline">还源观中云。随流加染而不垢。返流除染而不净。在圣体 <lb ed="X" n="0872c03"/><lb ed="R041" n="0928a12"/>而不增。处凡流而不减。略疏云。色从缘起。真空不生。色从缘谢。真空不灭。又随流不染。出障非净。又障尽 <lb ed="X" n="0872c04"/><lb ed="R041" n="0928a13"/>非减。德满不增。此生灭垢净增减。是有为法相。翻此以显真空之相。故云空相</note>。</p><p xml:id="pX26p0872c0431" cb:place="inline">△二别释 <lb ed="X" n="0872c05"/><lb ed="R041" n="0928a14"/>分四。初释蕴处界。二释十二因缘。三释四谛。四释 <lb ed="X" n="0872c06"/><lb ed="R041" n="0928a15"/>智得。</p><p xml:id="pX26p0872c0603" cb:place="inline">初释蕴处界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0872c07"/><lb ed="R041" n="0928a16"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0872c0701">是故空中无色。无受想行识。无眼耳鼻舌身意。无色 <lb ed="X" n="0872c08"/><lb ed="R041" n="0928a17"/>声香味触法。无眼界。乃至无意识界。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0872c09"/><lb ed="R041" n="0928a18"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0872c0901">是故者。承上起下之词。以发明诸法空相不生灭 <lb ed="X" n="0872c10"/><lb ed="R041" n="0928b01"/>等之故。故无色受等也。空中者。即空相之中。以真 <lb ed="X" n="0872c11"/><lb ed="R041" n="0928b02"/>空实相。本離一切凡圣等法。故无蕴处界因缘修 <lb ed="X" n="0872c12"/><lb ed="R041" n="0928b03"/>证之相。至于般若空中。空性尙不可得。况有蕴处 <lb ed="X" n="0872c13"/><lb ed="R041" n="0928b04"/>界等法。故云无也。盖无。非同龟毛兔角之无。乃即 <lb ed="X" n="0872c14"/><lb ed="R041" n="0928b05"/>一切相。離一切相为无。以妄情一息。凡圣见消。真 <lb ed="X" n="0872c15"/><lb ed="R041" n="0928b06"/>空独露。故无蕴处界等可得。无色至行识。是无五 <lb ed="X" n="0872c16"/><lb ed="R041" n="0928b07"/>蕴也。无眼耳至触法。是无十二处也。无眼界至无 <lb ed="X" n="0872c17"/><lb ed="R041" n="0928b08"/>意识界。是无十八界也。此合六根六尘。为十二处。 <lb ed="X" n="0872c18"/><lb ed="R041" n="0928b09"/><note place="inline">根以能生识为義。尘以染汚情识为義</note>合六根六尘六识。为十八界。 <lb ed="X" n="0872c19"/><lb ed="R041" n="0928b10"/>在内为六根。在外为六尘。根尘相对。识生其中。所 <lb ed="X" n="0872c20"/><lb ed="R041" n="0928b11"/>谓眼识。耳识。鼻识。舌识。身识。意识。<note place="inline">界以界别为義。谓此十八法。各 <lb ed="X" n="0872c21"/><lb ed="R041" n="0928b12"/>有别体。義无浑滥。如眼以色为界。耳以声为界。乃至意以法为界。眼不能越色有见。耳不能越声有闻。乃 <lb ed="X" n="0872c22"/><lb ed="R041" n="0928b13"/>至意不能越法有知。色以眼为界。以色必眼所见。非声香等能对眼故。乃至意以法为界。以法必意所知。 <lb ed="X" n="0872c23"/><lb ed="R041" n="0928b14"/>非声香等能对意故。眼识界。是眼家之识。必依眼根始发。非依馀根能发。而眼亦不能发声香等识。故此 <lb ed="X" n="0872c24"/><lb ed="R041" n="0928b15"/>为别。馀可例知</note>乃至者。是擧其始末。而包括其中也。此蕴 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0873a" n="0873a"/> <lb ed="X" n="0873a01"/><lb ed="R041" n="0928b16"/>处界。名为三科法门。法门虽三。总色心二法。开合 <lb ed="X" n="0873a02"/><lb ed="R041" n="0928b17"/>不同。<persName>佛</persName>为迷心不迷色人。说五蕴法。合色为一分。 <lb ed="X" n="0873a03"/><lb ed="R041" n="0928b18"/>开心为四分。<note place="inline">受想行识皆心分故</note>为迷色不迷心人。说十二 <lb ed="X" n="0873a04"/><lb ed="R041" n="0929a01"/>处法。开色为十分半。<note place="inline">谓内五根。外六尘。法尘半分故</note>合心为一分 <lb ed="X" n="0873a05"/><lb ed="R041" n="0929a02"/>半。<note place="inline">谓意根一分法尘半分</note>为心色俱迷人。说十八界。开色为 <lb ed="X" n="0873a06"/><lb ed="R041" n="0929a03"/>十分半。<note place="inline">准上应知</note>开心为七分半。<note place="inline">谓眼耳鼻舌身意之六识。加意根一分。法 <lb ed="X" n="0873a07"/><lb ed="R041" n="0929a04"/>尘半分</note><persName>如来</persName>逗众生機。说此三科法门。各随根性。任 <lb ed="X" n="0873a08"/><lb ed="R041" n="0929a05"/>修一法。即能悟入。今此般若真空门中。都无是事。 <lb ed="X" n="0873a09"/><lb ed="R041" n="0929a06"/>是故言无。正显真空实相体非质碍。领纳。审思。造 <lb ed="X" n="0873a10"/><lb ed="R041" n="0929a07"/>作。了别。积聚之相。故无色受想行识也。真空实相。 <lb ed="X" n="0873a11"/><lb ed="R041" n="0929a08"/>体非根尘。能入所入之相。故无十二处也。真空实 <lb ed="X" n="0873a12"/><lb ed="R041" n="0929a09"/>相。体非根尘识别之相。故无十八界也。</p><p xml:id="pX26p0873a1216" cb:place="inline">△二释十 <lb ed="X" n="0873a13"/><lb ed="R041" n="0929a10"/>二因缘。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0873a14"/><lb ed="R041" n="0929a11"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0873a1401">无无明。亦无无明尽。乃至无老死。亦无老死尽。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0873a15"/><lb ed="R041" n="0929a12"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0873a1501">此名十二因缘。亦名缘起。亦名缘生。所谓无明缘 <lb ed="X" n="0873a16"/><lb ed="R041" n="0929a13"/>行。行缘识。识缘名色。名色缘六入。六入缘触。触缘 <lb ed="X" n="0873a17"/><lb ed="R041" n="0929a14"/>受。受缘爱。爱缘取。取缘有。有缘生。生缘老死。言无 <lb ed="X" n="0873a18"/><lb ed="R041" n="0929a15"/>明者。昏暗義也。<note place="inline">谓过去世烦恼之惑。覆盖真性。无妙觉之明。妄认四大为自身相。六 <lb ed="X" n="0873a19"/><lb ed="R041" n="0929a16"/>尘缘影为自心相。故名无明。大般若经云。如无所有。如是而有。若于如是无所有法。不能了达。说名无明。 <lb ed="X" n="0873a20"/><lb ed="R041" n="0929a17"/>何等法无所有。谓蕴处界。乃至十八不共法。一切智。道相智。一切相智。彼由无明。及爱势力分别。执著断 <lb ed="X" n="0873a21"/><lb ed="R041" n="0929a18"/>常二边。由此不知不见诸法无所有性</note>行者。造作也。<note place="inline">谓过去身口。造作善不善业。故 <lb ed="X" n="0873a22"/><lb ed="R041" n="0929b01"/>名行</note>识者。心王也。<note place="inline">真妄和合。名之为识。由过去惑业相牵。致令此神识。投托母胎</note>名 <lb ed="X" n="0873a23"/><lb ed="R041" n="0929b02"/>色者。名即心。色即身也。<note place="inline">从托母胎。至第五个七日。生诸根形。四肢差别。是为 <lb ed="X" n="0873a24"/><lb ed="R041" n="0929b03"/>名色</note>六入者。六根也。<note place="inline">从名色後至第七个七日。六根开张。有入六尘之用。故名六入。 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0873b" n="0873b"/> <lb ed="X" n="0873b01"/><lb ed="R041" n="0929b04"/>亦名六处</note>触者。触对也。<note place="inline">从出胎<anchor xml:id="nkr_note_add_0873b0101" n="0873b0101"/><anchor xml:id="beg0873b0101" n="0873b0101"/>已<anchor xml:id="end0873b0101"/>来。至三四岁时。六根虽触对六尘。然未能了知生苦 <lb ed="X" n="0873b02"/><lb ed="R041" n="0929b05"/>乐想。故名为触</note>受者。领纳也。<note place="inline">从五六岁。至十二三岁时。因外六尘。触对六根。即能领纳 <lb ed="X" n="0873b03"/><lb ed="R041" n="0929b06"/>前境好恶等事。然犹未能起婬贪等心。故名为受</note>爱者。贪爱也。<note place="inline">从十四五岁。至十八 <lb ed="X" n="0873b04"/><lb ed="R041" n="0929b07"/>九岁。贪于姓欲诸境。及勝妙等事。然犹未能廣遍追求。故名为爱</note>取者。求取也。<note place="inline">从二 <lb ed="X" n="0873b05"/><lb ed="R041" n="0929b08"/>十岁後。贪欲转盛。于五尘境。廣遍驰求。故名为取</note>有者。後有也。<note place="inline">因驰求诸境。起善恶 <lb ed="X" n="0873b06"/><lb ed="R041" n="0929b09"/>业。积集牵引当生三界有漏之果。故名为有</note>生者。受生也。<note place="inline">今现世所作善恶之业。後 <lb ed="X" n="0873b07"/><lb ed="R041" n="0929b10"/>世还于六道四生中受生。故名为生</note>老死者。衰壞也。<note place="inline">谓来世受生<anchor xml:id="nkr_note_add_0873b0701" n="0873b0701"/><anchor xml:id="beg0873b0701" n="0873b0701"/>已<anchor xml:id="end0873b0701"/>後。五蕴之身。衰 <lb ed="X" n="0873b08"/><lb ed="R041" n="0929b11"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0873b0801" n="0873b0801"/><anchor xml:id="beg0873b0801" n="0873b0801"/>已<anchor xml:id="end0873b0801"/>还壞。是名老死</note>此十二法。辗转感果。故名因。互相由藉。 <lb ed="X" n="0873b09"/><lb ed="R041" n="0929b12"/>名为缘。三世相续循还无有间断。如轮迴转。故曰 <lb ed="X" n="0873b10"/><lb ed="R041" n="0929b13"/>轮迴。始由过去世无明行为因。招感现在识名色 <lb ed="X" n="0873b11"/><lb ed="R041" n="0929b14"/>六入触受五者为果。由现在果。起爱取有三者为 <lb ed="X" n="0873b12"/><lb ed="R041" n="0929b15"/>现在因。由现在因。而感未来世生老死之果。此是 <lb ed="X" n="0873b13"/><lb ed="R041" n="0929b16"/>生相。即凡夫法。名流转门。若缘觉人。悟此诸法缘 <lb ed="X" n="0873b14"/><lb ed="R041" n="0929b17"/>生。而无明灭则行灭。乃至老死灭。此是灭相。即缘 <lb ed="X" n="0873b15"/><lb ed="R041" n="0929b18"/>觉法。名还灭门。若以般若观慧。照了无明体性皆 <lb ed="X" n="0873b16"/><lb ed="R041" n="0930a01"/>空。无生灭相。故云无无明。亦无无明尽。乃至无老 <lb ed="X" n="0873b17"/><lb ed="R041" n="0930a02"/>死。亦无老死尽。言无无明。是擧流转初相空。亦无 <lb ed="X" n="0873b18"/><lb ed="R041" n="0930a03"/>无明尽。是擧还灭初相空。乃至无老死。是擧流转 <lb ed="X" n="0873b19"/><lb ed="R041" n="0930a04"/>末相空。亦无老死尽。是擧还灭末相空。尽即灭也。 <lb ed="X" n="0873b20"/><lb ed="R041" n="0930a05"/>此盖擧其始末空。而该其中。以显般若真空。体非 <lb ed="X" n="0873b21"/><lb ed="R041" n="0930a06"/>流转还灭之相。故无十二因缘也。</p><p xml:id="pX26p0873b2114" cb:place="inline">△三释四谛。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0873b22"/><lb ed="R041" n="0930a07"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0873b2201">无苦集灭道。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0873b23"/><lb ed="R041" n="0930a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0873b2301">苦即生死苦果。集是惑业苦因。此是世间因果。灭 <lb ed="X" n="0873b24"/><lb ed="R041" n="0930a09"/>即涅槃乐果。道是道品乐因。此是出世间因果。智 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0873c" n="0873c"/> <lb ed="X" n="0873c01"/><lb ed="R041" n="0930a10"/>度论云。世间及身。是苦果。贪爱嗔痴等诸烦恼。是 <lb ed="X" n="0873c02"/><lb ed="R041" n="0930a11"/>苦因。烦恼灭。是苦灭。灭烦恼方法。是名为道。<persName>如来</persName> <lb ed="X" n="0873c03"/><lb ed="R041" n="0930a12"/>说此四圣谛法。盖为凡夫二乘。不知三界五蕴诸 <lb ed="X" n="0873c04"/><lb ed="R041" n="0930a13"/>法。如幻如化。本自无生。性相寂灭。生死涅槃。犹如 <lb ed="X" n="0873c05"/><lb ed="R041" n="0930a14"/>昨梦。而于无生法中。妄见生灭。横受轮迴。譬如阳 <lb ed="X" n="0873c06"/><lb ed="R041" n="0930a15"/><g ref="#CB08504">焰</g>无水处。妄作水想。徒自疲劳。是故<persName>如来</persName>令彼知 <lb ed="X" n="0873c07"/><lb ed="R041" n="0930a16"/>苦断集。慕灭修道。暂息苦本。声闻不了。耽寂灭乐。 <lb ed="X" n="0873c08"/><lb ed="R041" n="0930a17"/>以为实证。大乘菩萨。修般若观。见真空理。无生灭 <lb ed="X" n="0873c09"/><lb ed="R041" n="0930a18"/>修证之法。生灭修证。自性空故。故云无苦集灭道 <lb ed="X" n="0873c10"/><lb ed="R041" n="0930b01"/><note place="inline">谛者。审实也。凡夫虽有苦集。而不审实。不得称谛。无倒圣智。审知境故。故名圣谛。道品者。即三十七品菩 <lb ed="X" n="0873c11"/><lb ed="R041" n="0930b02"/>提分法。详馀经论</note>。</p><p xml:id="pX26p0873c1108" cb:place="inline">△四释智得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0873c12"/><lb ed="R041" n="0930b03"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0873c1201">无智亦无得。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0873c13"/><lb ed="R041" n="0930b04"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0873c1301">智即能观之智。得即所证之理。意明不但无蕴处 <lb ed="X" n="0873c14"/><lb ed="R041" n="0930b05"/>界谛缘诸法。即三乘人能证所证。及修般若菩萨 <lb ed="X" n="0873c15"/><lb ed="R041" n="0930b06"/>空诸法之智。与空智之所得理亦无。盖法性如空。 <lb ed="X" n="0873c16"/><lb ed="R041" n="0930b07"/>以眼病故。于空见华而取证。故大般若经云。欲知 <lb ed="X" n="0873c17"/><lb ed="R041" n="0930b08"/>说<persName>如来</persName>不能证诸<persName>佛</persName>法秘密義趣。当学如是甚深 <lb ed="X" n="0873c18"/><lb ed="R041" n="0930b09"/>般若波罗蜜多。何以故。所证<persName>佛</persName>法及能证者。不可 <lb ed="X" n="0873c19"/><lb ed="R041" n="0930b10"/>得故。又云。于一切法勝義谛中。能证。所证。证处。证 <lb ed="X" n="0873c20"/><lb ed="R041" n="0930b11"/>时。及由此证。若合若離。皆不可得。不可见故。菩萨 <lb ed="X" n="0873c21"/><lb ed="R041" n="0930b12"/>于诸法空。不应作证。谓观法空时。先作是念。我应 <lb ed="X" n="0873c22"/><lb ed="R041" n="0930b13"/>观法诸相皆空。不应作证。我为学故。观诸法空。不 <lb ed="X" n="0873c23"/><lb ed="R041" n="0930b14"/>为证故。观诸法空。乃至我于无上正等菩提。今时 <lb ed="X" n="0873c24"/><lb ed="R041" n="0930b15"/>应学。不应作证。故智度论云。菩提深入空故。知空 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0874a" n="0874a"/> <lb ed="X" n="0874a01"/><lb ed="R041" n="0930b16"/>亦空。涅槃亦空。故无所证。以证不证法不可得故。 <lb ed="X" n="0874a02"/><lb ed="R041" n="0930b17"/>始从五蕴。终至四谛。乃三乘人修道所观之境。今 <lb ed="X" n="0874a03"/><lb ed="R041" n="0930b18"/>修般若。如大火聚。无论净秽。触处皆烧。是故真空 <lb ed="X" n="0874a04"/><lb ed="R041" n="0931a01"/>理显。凡情荡尽。真如圣境。一切智智。悉不可得。故 <lb ed="X" n="0874a05"/><lb ed="R041" n="0931a02"/>世之蕴处界。出世之四谛因缘。以至能证所证。莫 <lb ed="X" n="0874a06"/><lb ed="R041" n="0931a03"/>不皆空。是则人法两忘。境智双泯。如病去药除。故 <lb ed="X" n="0874a07"/><lb ed="R041" n="0931a04"/>云无智亦无得。</p><p xml:id="pX26p0874a0707" cb:place="inline">△三依法修证分。二初明菩萨得 <lb ed="X" n="0874a08"/><lb ed="R041" n="0931a05"/>涅槃二。明诸<persName>佛</persName>得菩提。</p><p xml:id="pX26p0874a0810" cb:place="inline">初明菩萨得涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0874a09"/><lb ed="R041" n="0931a06"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0874a0901">以无所得故。菩提萨埵。依般若波罗蜜多故。心无罣 <lb ed="X" n="0874a10"/><lb ed="R041" n="0931a07"/>碍。无罣碍故。无有恐怖。远離顚倒梦想。究竟涅槃。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0874a11"/><lb ed="R041" n="0931a08"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0874a1101">以无所得故者。承上诸无字而言。谓由前诸法无 <lb ed="X" n="0874a12"/><lb ed="R041" n="0931a09"/>所得之故。菩萨因依之而修得究竟涅槃。故此无 <lb ed="X" n="0874a13"/><lb ed="R041" n="0931a10"/>字乃统一经之旨。盖由法性如如。体本寂灭。若以 <lb ed="X" n="0874a14"/><lb ed="R041" n="0931a11"/>有所得心。即迷本真。失于般若观慧。何由远離顚 <lb ed="X" n="0874a15"/><lb ed="R041" n="0931a12"/>倒。得于究竟涅槃。涅槃经云。无所得者。则名为慧。 <lb ed="X" n="0874a16"/><lb ed="R041" n="0931a13"/>菩萨得是慧故。名无所得。又无所得者。名大涅槃。 <lb ed="X" n="0874a17"/><lb ed="R041" n="0931a14"/>菩萨安住大涅槃中。不见一切诸法性相。故名无 <lb ed="X" n="0874a18"/><lb ed="R041" n="0931a15"/>所得。又无所得者。名为大乘。菩萨不住诸法。故名 <lb ed="X" n="0874a19"/><lb ed="R041" n="0931a16"/>大乘。淸凉云。无所得即般若相。由得般若无得智 <lb ed="X" n="0874a20"/><lb ed="R041" n="0931a17"/>慧。故方得也。大品云。以无所得而为方便。智度论 <lb ed="X" n="0874a21"/><lb ed="R041" n="0931a18"/>云。有二种空。一无方便空。故堕二乘地。二有方便 <lb ed="X" n="0874a22"/><lb ed="R041" n="0931b01"/>空。则无所堕。直至无上菩提。复有二种空。一但行 <lb ed="X" n="0874a23"/><lb ed="R041" n="0931b02"/>空。堕二乘地。二行不可得空。空亦不可得。则无处 <lb ed="X" n="0874a24"/><lb ed="R041" n="0931b03"/>可堕。故诸菩萨以般若方便观慧。照诸法空。故于 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0874b" n="0874b"/> <lb ed="X" n="0874b01"/><lb ed="R041" n="0931b04"/>蕴处界因缘谛相。及能证所证。皆无所得。以此无 <lb ed="X" n="0874b02"/><lb ed="R041" n="0931b05"/>所得心故。而依般若修行。则业累解脱。由依此修 <lb ed="X" n="0874b03"/><lb ed="R041" n="0931b06"/>行故。则惑不碍心。境不碍智。故心无罣碍。由无罣 <lb ed="X" n="0874b04"/><lb ed="R041" n="0931b07"/>碍。则业累解脱。以业脱故。则外无三界果报之恐 <lb ed="X" n="0874b05"/><lb ed="R041" n="0931b08"/>怖。由无果报。则内永離烦恼之顚倒梦想。以離烦 <lb ed="X" n="0874b06"/><lb ed="R041" n="0931b09"/>恼。则真常独露。是为究竟涅槃。斯显般若真空。体 <lb ed="X" n="0874b07"/><lb ed="R041" n="0931b10"/>非生灭。违因失果。故诸菩萨。于一切法无所得。是 <lb ed="X" n="0874b08"/><lb ed="R041" n="0931b11"/>得究竟涅槃。然一大部般若。皆以无所得而为宗 <lb ed="X" n="0874b09"/><lb ed="R041" n="0931b12"/>致。设有一法过涅槃上者。亦如梦如幻。悉不可得。 <lb ed="X" n="0874b10"/><lb ed="R041" n="0931b13"/>故大般若经云。虽达一切法自性皆空。而诸菩萨。 <lb ed="X" n="0874b11"/><lb ed="R041" n="0931b14"/>因此般若波罗蜜多。证得无上正等菩提。转妙法 <lb ed="X" n="0874b12"/><lb ed="R041" n="0931b15"/>轮。度无量众。虽证菩提。而无所证。证不证法。皆不 <lb ed="X" n="0874b13"/><lb ed="R041" n="0931b16"/>可得故。以不可得。即无能证所证诸忘知见。由无 <lb ed="X" n="0874b14"/><lb ed="R041" n="0931b17"/>妄见。故无顚倒之烦恼。若有所证。即是顚倒梦想。 <lb ed="X" n="0874b15"/><lb ed="R041" n="0931b18"/>岂得涅槃菩提。金刚般若不壞假名论云。若论菩 <lb ed="X" n="0874b16"/><lb ed="R041" n="0932a01"/>萨证真实时。乃至法身亦无得故。菩提萨埵者。是 <lb ed="X" n="0874b17"/><lb ed="R041" n="0932a02"/>能依之人。般若波罗蜜多者。是所依之法。心无罣 <lb ed="X" n="0874b18"/><lb ed="R041" n="0932a03"/>碍顚倒梦想。是能空之障。究竟涅槃。是所证之果。 <lb ed="X" n="0874b19"/><lb ed="R041" n="0932a04"/>究竟涅槃者。五住究尽。二死永亡。名为究竟。亦名 <lb ed="X" n="0874b20"/><lb ed="R041" n="0932a05"/>无馀。以究尽涅槃之际故。复名无住处涅槃。非同 <lb ed="X" n="0874b21"/><lb ed="R041" n="0932a06"/>二乘。但離见思惑。名为解脱。权得化城之涅槃。诚 <lb ed="X" n="0874b22"/><lb ed="R041" n="0932a07"/>非究竟。梵称涅槃。华言圆寂。圆。谓德无不备。寂。谓 <lb ed="X" n="0874b23"/><lb ed="R041" n="0932a08"/>障无不尽。亦翻大灭度。大即实相。灭即蕴空。度即 <lb ed="X" n="0874b24"/><lb ed="R041" n="0932a09"/>越苦。又大即法身。灭即解脱。度即般若。菩萨修般 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0874c" n="0874c"/> <lb ed="X" n="0874c01"/><lb ed="R041" n="0932a10"/>若。观诸法空。实相理显。了生死幻身。即本法身。烦 <lb ed="X" n="0874c02"/><lb ed="R041" n="0932a11"/>恼即般若。结业即解脱。此则三障顿空。三德斯圆。 <lb ed="X" n="0874c03"/><lb ed="R041" n="0932a12"/>是谓究竟涅槃<note place="inline">三障者。即业障。报障。烦恼障也。业能缚众生。在生死狱。不得解脱。故 <lb ed="X" n="0874c04"/><lb ed="R041" n="0932a13"/>名罣碍。三界果报。犹如火宅。是可畏相。故名恐怖。无明体性。是顚倒法。犹如梦想。故名顚倒梦想。由離烦 <lb ed="X" n="0874c05"/><lb ed="R041" n="0932a14"/>恼。则不起惑结业。由離结业。则无果报矣。五住者。即五住地惑。此惑能令众生。住著生死故也。一。一切见 <lb ed="X" n="0874c06"/><lb ed="R041" n="0932a15"/>住。即三界见惑也。二。欲爱住。即欲界思惑也。三。色爱住。即色界思惑也。四有爱住。即无色界思惑也。五。无 <lb ed="X" n="0874c07"/><lb ed="R041" n="0932a16"/>明住。即根本无明惑也。二乘未了此惑。故沉滞于空。即住方便土。大乘菩萨。方便断除。犹馀惑未尽。故住 <lb ed="X" n="0874c08"/><lb ed="R041" n="0932a17"/>实报土。今修般若。馀惑顿破。故名究竟</note>。</p><p xml:id="pX26p0874c0816" cb:place="inline">△二明诸<persName>佛</persName>得菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0874c09"/><lb ed="R041" n="0932a18"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0874c0901">三世诸<persName>佛</persName>。依般若波罗蜜多故。得阿耨多罗三藐三 <lb ed="X" n="0874c10"/><lb ed="R041" n="0932b01"/>菩提。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0874c11"/><lb ed="R041" n="0932b02"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0874c1101">三世者。过去。未来。现在也。阿耨多罗三藐三菩提 <lb ed="X" n="0874c12"/><lb ed="R041" n="0932b03"/>者。华言无上正<persName>等正觉</persName>。即诸<persName>佛</persName>所证之道。意明非 <lb ed="X" n="0874c13"/><lb ed="R041" n="0932b04"/>独菩萨以无所得心。依般若而得涅槃。三世诸<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0874c14"/><lb ed="R041" n="0932b05"/>亦以无所得心。依般若而得无上菩提。菩提涅槃。 <lb ed="X" n="0874c15"/><lb ed="R041" n="0932b06"/>原无二路。皆依般若而得。捨此般若。而无有得之 <lb ed="X" n="0874c16"/><lb ed="R041" n="0932b07"/>者。故大般若经云。一切<persName>如来</persName>应正等觉。乘如是乘。 <lb ed="X" n="0874c17"/><lb ed="R041" n="0932b08"/>行如是道。来至无上正等菩提。此乘此道。当知即 <lb ed="X" n="0874c18"/><lb ed="R041" n="0932b09"/>是甚深般若波罗蜜多。摩诃般若经云。诸法自相 <lb ed="X" n="0874c19"/><lb ed="R041" n="0932b10"/>空。即是阿耨多罗三藐三菩提。又云。菩萨行般若 <lb ed="X" n="0874c20"/><lb ed="R041" n="0932b11"/>作<persName>佛</persName><anchor xml:id="nkr_note_add_0874c2001" n="0874c2001"/><anchor xml:id="beg0874c2001" n="0874c2001"/>已<anchor xml:id="end0874c2001"/>。变名为阿耨多罗三藐三菩提。菩提是智 <lb ed="X" n="0874c21"/><lb ed="R041" n="0932b12"/>德。涅槃是断德。菩提涅槃。其名虽二。而皆是极圣 <lb ed="X" n="0874c22"/><lb ed="R041" n="0932b13"/>所证二转依果。以惑非智而不断。智非断而不圆。 <lb ed="X" n="0874c23"/><lb ed="R041" n="0932b14"/>故大般若经云。菩萨于菩提道。及一切波罗蜜多。 <lb ed="X" n="0874c24"/><lb ed="R041" n="0932b15"/><anchor xml:id="nkr_note_add_0874c2401" n="0874c2401"/><anchor xml:id="beg0874c2401" n="0874c2401"/>已<anchor xml:id="end0874c2401"/>圆满故。由一刹那相应妙慧。证得<persName>如来</persName>一切相 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0875a" n="0875a"/> <lb ed="X" n="0875a01"/><lb ed="R041" n="0932b16"/>智。尔时一切烦恼习气相续永不生故。名无馀断。 <lb ed="X" n="0875a02"/><lb ed="R041" n="0932b17"/>则名<persName>如来</persName>应正等觉。是知如是二果。皆依般若波 <lb ed="X" n="0875a03"/><lb ed="R041" n="0932b18"/>罗蜜多而得成就也。<persName>佛</persName>者。梵音具云<persName>佛陀</persName>。华言觉 <lb ed="X" n="0875a04"/><lb ed="R041" n="0933a01"/>乃穷理尽性之称。所谓悟性真常。了惑虚妄。运无 <lb ed="X" n="0875a05"/><lb ed="R041" n="0933a02"/>缘慈。度有情界。行满果圆。故谓之大觉也。大般若 <lb ed="X" n="0875a06"/><lb ed="R041" n="0933a03"/>经云。于一切法。自然开觉。故名<persName>佛陀</persName>。如实开觉一 <lb ed="X" n="0875a07"/><lb ed="R041" n="0933a04"/>切有情。令離顚倒恶业众苦。故名<persName>佛陀</persName>。以何義故。 <lb ed="X" n="0875a08"/><lb ed="R041" n="0933a05"/>名为菩提。证法空義。及证真如義。是菩提義。诸<persName>佛</persName> <lb ed="X" n="0875a09"/><lb ed="R041" n="0933a06"/>所有真净妙觉。故名菩提。诸<persName>佛</persName>由此现觉诸法一 <lb ed="X" n="0875a10"/><lb ed="R041" n="0933a07"/>切种相。故名菩提<note place="inline"><persName>如来</persName>者。谓乘先<persName>佛</persName>道来成正觉。故名<persName>如来</persName>。又然诸法相。有<persName>佛</persName>无 <lb ed="X" n="0875a11"/><lb ed="R041" n="0933a08"/><persName>佛</persName>。法界法尔。<persName>佛</persName>于此相。如实现觉。故名<persName>如来</persName>。又<persName>如来</persName>依般若波罗蜜多。如实觉一切法真如。不虚妄。不变 <lb ed="X" n="0875a12"/><lb ed="R041" n="0933a09"/>异。由此觉真如相故。说名<persName>如来</persName>应正等觉。言智德者。谓以平等智慧。照了诸法圆融。通达无碍。随众生機。 <lb ed="X" n="0875a13"/><lb ed="R041" n="0933a10"/>为其演说。而无差谬也。断德者。谓断除一切烦恼惑业净尽无馀。随所化住处。恶不能染。纵任自在。而无 <lb ed="X" n="0875a14"/><lb ed="R041" n="0933a11"/>累缚也。二转依果者。以悟烦恼即菩提。故转烦恼而依菩提。乃诸<persName>佛</persName>所证之道。以生死即涅槃。故转生死 <lb ed="X" n="0875a15"/><lb ed="R041" n="0933a12"/>而依涅槃。是诸<persName>佛</persName>所证之果也</note>。</p><p xml:id="pX26p0875a1513" cb:place="inline">△四结赞功能。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0875a16"/><lb ed="R041" n="0933a13"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0875a1601">故知般若波罗蜜多。是大神咒。是大明咒。是无上咒。 <lb ed="X" n="0875a17"/><lb ed="R041" n="0933a14"/>是无等等咒。能除一切苦。真实不虚。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0875a18"/><lb ed="R041" n="0933a15"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0875a1801">故知者。承上菩萨诸<persName>佛</persName>。皆依此深般若而证得涅 <lb ed="X" n="0875a19"/><lb ed="R041" n="0933a16"/>槃菩提。由是故知般若功用。不可思议。非名言数 <lb ed="X" n="0875a20"/><lb ed="R041" n="0933a17"/>量能宣。乃以四种咒而赞喩之。神以不测为義。明 <lb ed="X" n="0875a21"/><lb ed="R041" n="0933a18"/>能破暗。谓此般若神功妙用。非心量所知。能灭无 <lb ed="X" n="0875a22"/><lb ed="R041" n="0933b01"/>明痴暗。而显真空智理。证得菩提涅槃。更无有法 <lb ed="X" n="0875a23"/><lb ed="R041" n="0933b02"/>出于其上。故云无上。是诸<persName>佛</persName>秘密之心印。故亦无 <lb ed="X" n="0875a24"/><lb ed="R041" n="0933b03"/>有法与之比伦。故云无等等。又此般若名无比法。 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0875b" n="0875b"/> <lb ed="X" n="0875b01"/><lb ed="R041" n="0933b04"/>复无有无比法与之比。故名无等等。五住结尽二 <lb ed="X" n="0875b02"/><lb ed="R041" n="0933b05"/>死俱亡。四生果谢。万累都损。故云能除一切苦。如 <lb ed="X" n="0875b03"/><lb ed="R041" n="0933b06"/>是般若妙用难思。了妄即真。即凡成圣。决定息苦 <lb ed="X" n="0875b04"/><lb ed="R041" n="0933b07"/>无疑。特令众生信受奉行。故云真实不虚。大般若 <lb ed="X" n="0875b05"/><lb ed="R041" n="0933b08"/>经云。学此般若波罗蜜多大咒王时。于我及法。虽 <lb ed="X" n="0875b06"/><lb ed="R041" n="0933b09"/>无所得。而能证得无上正等菩提。<note place="inline">智论云。何故名般若为大明咒。 <lb ed="X" n="0875b07"/><lb ed="R041" n="0933b10"/>谓诸外道。俱有种种咒術。利益人民。能随意所欲。使诸鬼神。大得名声。人民归伏。般若波罗蜜。于诸咒術 <lb ed="X" n="0875b08"/><lb ed="R041" n="0933b11"/>中。是大咒術。常与众生道德乐故。诸馀咒術。能起贪嗔烦恼。自在作恶。堕三恶道。是般若波罗蜜咒。能灭 <lb ed="X" n="0875b09"/><lb ed="R041" n="0933b12"/>禅定<persName>佛</persName>道涅槃诸著。何况贪嗔粗病。是故名为大明咒无上咒无等等咒。又是咒能令人離老病死。能立 <lb ed="X" n="0875b10"/><lb ed="R041" n="0933b13"/>众生于大乘。能令行者。于一切众生中最大。是故言大咒。能如是利益。故名无上。古有仙人。所作能知他 <lb ed="X" n="0875b11"/><lb ed="R041" n="0933b14"/>人心咒。名抑叉尼。能飞行变化咒。名揵陀梨。能住寿过千岁万岁咒。于诸咒中。无与等。于此无等咒術中。 <lb ed="X" n="0875b12"/><lb ed="R041" n="0933b15"/>般若波罗蜜。过出无量。故名无等等。又诸<persName>佛</persName>法名等。般若波罗蜜。得<persName>佛</persName>因缘。故言无等等。又诸<persName>佛</persName>于一切 <lb ed="X" n="0875b13"/><lb ed="R041" n="0933b16"/>众生中名无等。是般若咒術<persName>佛</persName>所作。故名无等等咒</note>。</p><p xml:id="pX26p0875b1321" cb:place="inline">△二密说般若。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0875b14"/><lb ed="R041" n="0933b17"/><cb:div type="orig"><p xml:id="pX26p0875b1401">故说般若波罗蜜多咒。即说咒曰。</p><p cb:type="dharani" xml:id="pX26p0875b1414" cb:place="inline">揭谛揭谛。波罗揭 <lb ed="X" n="0875b15"/><lb ed="R041" n="0933b18"/>谛。波罗僧揭谛。菩提萨婆诃</p></cb:div> <lb ed="X" n="0875b16"/><lb ed="R041" n="0934a01"/><cb:div type="commentary"><p xml:id="pX26p0875b1601">此密说般若。是不思议境。体即真空。无异显说。但 <lb ed="X" n="0875b17"/><lb ed="R041" n="0934a02"/>以显说。恐人依文解義。依说起见。复执真空实有 <lb ed="X" n="0875b18"/><lb ed="R041" n="0934a03"/>其体。遂成实法。还同生灭。不知真空亦空。而反生 <lb ed="X" n="0875b19"/><lb ed="R041" n="0934a04"/>执著。复堕无明。故大般若经云。一切法自性空。空 <lb ed="X" n="0875b20"/><lb ed="R041" n="0934a05"/>性不应执著空性。空中空性尙不可得。况有空性 <lb ed="X" n="0875b21"/><lb ed="R041" n="0934a06"/>能执著空。所以不了真空本如。便以智求智。智则 <lb ed="X" n="0875b22"/><lb ed="R041" n="0934a07"/>成解。解即失真。起于照心。照则立境。随照失体。返 <lb ed="X" n="0875b23"/><lb ed="R041" n="0934a08"/>成影事。是以大智居于目前。翻为名相之境。故永 <lb ed="X" n="0875b24"/><lb ed="R041" n="0934a09"/>嘉云。不離当处常湛然。觅则知君不可见。今此密 <pb ed="X" xml:id="X26.0553.0875c" n="0875c"/> <lb ed="X" n="0875c01"/><lb ed="R041" n="0934a10"/>说般若。正使人情忘智泯。不假寻求。真空现前。倏 <lb ed="X" n="0875c02"/><lb ed="R041" n="0934a11"/>然默证。逾于符契。故谓之曰咒。即<persName>如来</persName>难思秘密 <lb ed="X" n="0875c03"/><lb ed="R041" n="0934a12"/>真实之语。咒愿众生如<persName>佛</persName>无异。是故持诵者。当空 <lb ed="X" n="0875c04"/><lb ed="R041" n="0934a13"/>其心。而一其念。念念无间。如蜾蠃之咒螟蛉。自然 <lb ed="X" n="0875c05"/><lb ed="R041" n="0934a14"/>冥妄契真。即凡成圣。或云显说令解生慧。灭烦恼 <lb ed="X" n="0875c06"/><lb ed="R041" n="0934a15"/>障。密说令诵生福。灭罪业障。或有强释。以揭谛翻 <lb ed="X" n="0875c07"/><lb ed="R041" n="0934a16"/>为度。波罗为彼岸。僧为众。谓自度度他。与众同到 <lb ed="X" n="0875c08"/><lb ed="R041" n="0934a17"/>菩提彼岸。如是翻释。有乖至理。全非圣意。既云密 <lb ed="X" n="0875c09"/><lb ed="R041" n="0934a18"/>说。人寧解之。尙非小圣因位菩萨能测。况容凡愚。 <lb ed="X" n="0875c10"/><lb ed="R041" n="0934b01"/>可以義释。名言双绝。理事两忘。烁迦罗眼。窥摸不 <lb ed="X" n="0875c11"/><lb ed="R041" n="0934b02"/>著。一落心思。便成知见渣滓。知见立知。即无明本。 <lb ed="X" n="0875c12"/><lb ed="R041" n="0934b03"/>无明斯立。万劫汩沉。一切苦厄。何由度哉。心思若 <lb ed="X" n="0875c13"/><lb ed="R041" n="0934b04"/>绝。知见是泯。无明斯破。而彼岸斯到矣<note place="inline">萨婆诃。即娑婆诃。翻 <lb ed="X" n="0875c14"/><lb ed="R041" n="0934b05"/>速疾成就。又云是圆寂義。其義众多。详如馀处</note>。</p></cb:div> <lb ed="X" n="0875c15"/><lb ed="R041" n="0934b06"/> <lb ed="X" n="0875c16"/><lb ed="R041" n="0934b07"/><cb:juan fun="close" n="1"><cb:jhead>般若波罗蜜多心经添足<note place="inline">终</note></cb:jhead></cb:juan></cb:div> </body> <back> <cb:div type="apparatus"> <head>挍注</head> <p> <app from="#beg0868b0901" to="#end0868b0901"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0870a0301" to="#end0870a0301"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0870b1701" to="#end0870b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0871b1701" to="#end0871b1701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0872b1601" to="#end0872b1601"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">减</lem><rdg wit="#wit.orig">灭</rdg></app> <app from="#beg0873b0101" to="#end0873b0101"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0873b0701" to="#end0873b0701"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0873b0801" to="#end0873b0801"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0874c2001" to="#end0874c2001"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> <app from="#beg0874c2401" to="#end0874c2401"><lem wit="#wit.cbeta" resp="#resp3">已</lem><rdg wit="#wit.orig">巳</rdg></app> </p> </cb:div> <cb:div type="add-notes"> <head>新增挍注</head> <p> <note n="0868b0901" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0868b0901">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0870a0301" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0870a0301">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0870b1701" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0870b1701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0871b1701" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0871b1701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0872b1601" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0872b1601">减【CB】，灭【卍续】</note> <note n="0873b0101" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0873b0101">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0873b0701" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0873b0701">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0873b0801" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0873b0801">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0874c2001" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0874c2001">已【CB】，巳【卍续】</note> <note n="0874c2401" resp="#resp2" type="add" target="#nkr_note_add_0874c2401">已【CB】，巳【卍续】</note> </p> </cb:div> </back></text></TEI>